Grabeng makabuang

Naghunahuna ko sa mga hinungdan sa pagkabuang sa tawo. Unang misantop sa akong hunahuna mao ang kakulang sa pagkaon. Basta siging kapasmo o siging higutman ang tawo delikado nga siya mabuang. Apan ang ingon niini nga kabuang dali rang matambalan.

Ang lisod tambalan mao ang kabuang sa bisyo. Lahi kini nga ang-ang sa kabuang. Ang tawo nga nabuang sa bisyo magsigig buhat sa butang nga makadaot kanila ug sa uban.

Apan naa pa gyoy mas grabe niini. Kini mao ang pagkabuang sa gahom. Ang tawo nga nabuang sa gahom maoy labing makalilisang sa tanang buang tungod kay duna siyay gahom. Naa kaniya ang gahom sa pagguba, gahom sa paglutos, gahom sa pagpatay. Ang nakadugang sa peligro mao ang pagkamananakod sa iyang pagkabuang. Ang iyang mga sakop mabuang sab.

Mao kini ang makita nato sa atong katilingban. Naa kini sulod ug gawas sa gobyerno. Ang mas ngilngig mao kadtong buang nga nakahupot og gahom sa gobyerno. Hibawo na ta nga ang gahom sa estado hulga sa kagawasan sa matag lungsoranon. Ug kon mahuptan kini sa tawong buang alaot kitang katawhan.

Pananglitan, ang usa ka mayor nga nabuang sa gahom walay laing gihunahuna gawas sa paggukod sa iyang mga kaatbang sa politika. Unang buhaton niya mao ang pagdumili sa paghatag og pabor sa iyang mga kaatbang. Pananglitan, dili niya ayohon ang dalan tungod sa pinuy-anan sa iyang kaatbang. Ang aplikanti sa trabaho sa munisipyo nga wala mobotar niya dili niya dawaton bisan pag mas kuwalipikado pa kini kaysa uban. Pangitaan niyag bikil ang iyang mga kontra. Dili niya igsapayan ang mga ilegal nga kalihokan sa iyang mga tawo. Ang punay niyang gibantayan mao ang kalihokan sa iyang mga kaatbang. Tuyo niya nga moluhod ang iyang mga kaatbang. Ang buot niyang ipasabot sa luhod mao nga mosuporta sila kaniya. Kon magdumili sila, gamiton niya ang iyang mga polis, para-military units, private army ug mga goons sa paghulga ug pagpatay sa iyang mga kaatbang. Dili siya magpanuko sa pagbuhat niini kay sayod siya sa lutsanan sa balaod.

Ang iyang mga sakop mao  kadtong giingon ko sa unahan nga natakdan niya. Bisan ang labing ubos niyang sakop hawod sab sa ilang barangay. Kurog sab ang iyang mga silingan. Hinuon kining mga nabuang sa gahom dili magdugay. Maunay ra sab sila sa rabis sa kabuang nga naglatay sa ilang kaugatan.

Ang nakapeligro lang nga samtang buhi pa sila daghang insosenting sibilyan ang maangin. Gani, mayor lang ang akong sanglitanan. Dili na nako hisgotan ang gobernador, kongresman o presidenti nga posibli sab nga mabuang.

Ang ako lang hangyo sa katawhan nga butangan og kalahian ang tawong nabuang sa kagutom ug ang tawong nabuang sa gahom. Ang tawong nabuang sa kagutom angay sabton, pakan-on, atimanon ug tambalan. Samtang ang tawong nabuang sa gahom angay silotan sa balaod.

Gimok sa mga kagaw sa politika

Naunsa man kining akong silingan nga kalit man lang nanagad nako? Kaniadto di gyod ni siya molingi. Maayo pang iro nga namaghot lingion pa niya. Pero karon, motimbaya na bisan kinsa. May pakapin pang pahiyom. Naa pay ngisi nga moinat dunggan sa dunggan.

Kagahapon akoy gikiwahan kay gilamano ko niya dala pangomosta. Nabag-ohan ko kay sa kadugay nakong puyo ning among barangay karon pa ko gikomosta ining kagwang dako. Nanlimbawot ang balahibo sa akong tingkoy. Pag-ingon gyod niya," ayaw kalimot, ha?" nakasabot dayon ko. Duol na ang eleksyon. Sugod na'g gimok ang kagaw sa politika. Kaingnonon unta ko nga erli kampining ang iyang gibuhat. Wala na lang nako daginota. Gipalamian ko na lang og estorya nga suporta ko niya.

Mikonek sab ning hitaboa adtong usang adlaw samtang naglingkod ko sa bangko sa tubaan ni Teryang. Dihay habalhabal nga mihunong tungod sa tindahan. Si Konsehal ang pasahero. Galanti kaayo. Gipakyaw niya ang tuba. Pero morag di na makabalik ning konsehala. Maayo lag duol ang eleksyon. Sukad siya nakadaog, kagahapon pa lang nakabalik sa among barangay. Wa na gani siya mahinumdom sa among ngalan. Delikado ni nga maapil sa libwas sa munisipyo.

Ang among mayor sab sigig tambong sa kalihokan sa among barangay. Bisan gagmay nga kalihokan dili gyod sipyaton. Oki lang nang pista. Pero ang tigom sa mga opisyal sa PTA sa klase sa akong anak gidaginot pa gyod niya. Sa istimit sa kaon ang mayor wan-is-to-it ra ba. Balig walo kay mokuyog man ang iyang mga sekyuriti opisir, drayber ug sekretari. Tuod man naihaw gyod ang akong himungaan intawon. Hingitlog ra ba unta to. Oki na lang.

Kining among barangay mao man guy nakapadaog sa mayor sa miaging piliay,sumala sa hinambog sa among kapitan. Sa tungatunga sa inihapay napalong ang suga. Pagsiga balik, milabaw dayon siyag 300 botos. Ambot naunsa tong hitaboa. Mipasaka og kaso ang kaatbang aron iphon pag-usab ang mga balota ug gibanabana nga mogawas ang pinal nga desisyon sa korte sa sunod tuig. Tayming gyod nga mag-eleksyon na pud.

Adtong miaging semana gitunod nako ang akong kopras sa lungsod. Pwerting pugong nako sakay sa motorkab kay labihang kalibaongon sa dalan. Morag suba nga namalhan. Pagliko namo sa may punu-an sa baliti medyo miundang ang kurog kay nakaabot mi sa sementado nga dalan.Pero sayod ko nga kadyot ra kining kahanoy sa dagan sa motor kay mubo ra man ang gisemento. Matod pa sa komedya sa drayber mora kuno ni'g bairan. Mas dako pa kuno ang karatola nga nagpahibalo nga kang Gobernador kini nga proyekto.

Paglabay nako sa barangay hall dihay nagkayabkayab nga puting panapton. Klaro kaayo ang nawong ni Kongresman nga napatik niini uban ang pahibalo nga sa sunod Sabado dunay libre nga pangibot sa ngipon ug panambal. Umuuliay si Kongresman gikan sa kaulohan. Sigi na siyag uli kay duol na man ang eleksyon. Sa naandan, inig-abot niya, interbyohon dayon siya sa medya aron pakisayran sa labing ulahi nyang balita mahitungod sa balaodnon nga iyang gipasaka sa Kongreso, ang balaodnon sa pag-usab sa ngalan sa among lungsod. Mao kini ang forte sa among kongresman, tig-usab sa ngalan sa mga publikong lugar ug institusyon isip pasidungog sa mga politiko nga nangamatay na. Apan bisan sa way klarong agi sa among kongresman, ginatahod gihapon siya sa mga mayor sa iyang distrito tungod sa iyang tambok kaayo nga pork barrel. Gaayo og dili mapiskan.

Pag-abot nako sa akong suking komprador, milingkod ko kadyot samtang gidiskarga ang mga sinakong kopras. Maayo ning akong suki kay dunay telebisyon sa iyang bodega.Natunong gyod nga nag-adbertays sa mga produkto. Ang nakalahi lang sa pahinumdom mao ang mga modelo. Dili mahamayhamay ang mga endorser sa mga produkto. Mga senador. Wa sab magpalupig ang mga membro sa gabinete nga nagpahumot, ligas lang, sa ilang departamento o sa ilang ngalan.

Pagkahuman og timbang sa akong kopras , miduol ko sa kaser. Gikwenta ang akong halin. Milimpyo ko'g singko mil pesos. Gibayran nako ang akong utang sa akong suki balor og 2,500 pesos. Unya midretso ko's merkado aron mopalit og usa ka sakong bugas nga kantidad pud og 1,500 pesos. Palit kog isdang pirit ug karneng baboy balor og 500 pesos tanan. Pag-abot sa balay, gipliti nako ang 25 pesos. Ang 475 pesos giremit nako sa akong asawa kay ibayad ra sab ni sa among utang sa tindahan. Gaayo og di ko pautangon pag-usab.

Samtang galingkod ko atubangan sa bintana sa among balay gipulipulihan nakog tan-aw ang sandaw nga lubi duol sa among tugkaran ug ang among politiko nga silingan nga naglakawlakaw sa dalan. Nakapangagho kog ahat samtang padayon nga nagpuk-ong sa akong hubon ang dakong pangutana, kanus-a kaha mangamatay ang mga kagaw sa karaang politika?

(Ang inyong nabasa mugna lamang sa handurawan sa tagsulat. Walay partikular nga tawo o lugar nga gipahinungdan. Istorya ra ni.)

Ang eleksyon dili sabong

Ang eleksyon dili sabong. Apan sa dili pa ta modis-og sa unahan. Ato unang ila-ilahon ang pulong sabong.

Ang pulong sabong mao ang away sa duha ka sunoy. Sa sabong, duha ka sunoy magsangka. Kon karambola ang sangka, mosobra sa duha ka sunoy ang magsabong. Tusik, tuhak,ug bunal sa tiil nga taas og tahod ang buhaton sa sunoy aron siya modaog sa away.

Tawgon sab kini og tari kon taoran og tari ang ilang tiil. Sa maong away ang tari nga sama kahait sa labaha mosamad sa kontra nga kon magrabehan, mamatay gyod. Ang pildi nga sunoy, buhi man o patay, bihagon sa tag-iya sa mananaog . Lami ra ba la-uyahon ang bihag. Maglatablatab sa katambok ang init nga sabaw nga gitanglaran.

Apan dili la-uya ang sentro sa atong hisgotan karon. Buot ko lang ipaambit ang ania sa akong hunahuna nga ang eleksyon dili sabong. Ang kandidato sa eleksyon dili sunoy nga manghinambog sa iyang pagtuktugaok ug pagbirig. Labaw sa tanan wala siyay katungod mohulga ug mopatay sa iyang kontra sa politika. Dili kini bihagay, mga abay!

Ang kandidato igo lang gayod mopadayag sa unsay iyang ikadalit nga serbisyo sa katawhan. Ihikyad niya ang iyang plano alang sa kasulbaran sa mga nag-unang problema ug hagit sa katilingban. Way personalay, way tikasay.

Unya kita sab nga mga botante angay sab masayod nga ang eleksyon dili sabong. Sa sabong, ang mga tawo kasagaran mopusta sa dumadaog nga sunoy. Adto gyod sila momasyada sa inilog o sa kinatsila llamado. Diyotay ra ang mopusta sa biya o dejado. Sa eleksyon, dili kinahanglan nga mobotar ta sa sikat nga kandidato nga nag-una sa survey. Ang atong botaran mao kadtong gipili sa atong konsensiya. Alang natong nangangkon nga kristiyano, ang atong botaran mao kadtong kandidato kansang plataporma de gobyerno wala mosungag sa kasugoan sa Dios. Kitang mga Katoliko nga kristiyano dili ta maglisod sa pagpakisayod sa kasugoan sa Dios kay ang atong Simbahan nga haligi sa kamatuoran mao man ang maggiya kanato sa pag-ila niini.

Busa dili ta magpadala sa giingon sa uban nga sayang kuno ang boto alang sa mga kandidato nga kuwalipikado sa kriterya sa konsensya apan layo kaayo ang kahigayonan nga makadaog. Kon napildi ang atong gibotaran sumala sa atong konsensya, nan, dili kita mabasol tungod sa binuang nga buhat sa kandidato nga nakadaog. Kay kon mibotar kita sa kandidato kansang baroganan misungag sa pagtulun-an sa Simbahan tungod kay siya dumadaog ug sikat, apil kita sa mabasol sa daotan unyang dangatan sa atong nasod.

Dili nato isipon nga kawang ang atong boto sa napildi nga kandidato. Isipon nato kini nga usa sa gatosan ka mga lakang alang sa mahayag nga kaugmaon sa atong nasod. Isipon nato kini nga usa ka kahayag sa kandila sa wanang sa kangitngit. Ang padayon natong pagbarog sa katarong bisan diyotay ra kita magsilbing pahimatyag sa uban, magsilbing parola sa nasalaag nga maglalayag nga buot nang modunggo sa baybayon.

Ang pagbaton og kaanugon sa boto sa napildi apan matarong nga kandidato nagtimaan sa kinaiyang madali-dali-on. Gusto nato nga mogawas dayon ang maayong resulta sa atong gibuhat. Angay natong ipanig-ing ang usa ka mag-uuma. Sa iyang pagtisok sa mga similya sa humay wala sa iyang hunahuna ang pag-ani sa mga bunga niini pagkasunod adlaw. Daghan pang mga adlaw sa pag-alima ang molabay aron motubo ug mamuso sa kahimsog ang iyang kahumayan. Gani, dili siya makaseguro nga siya ang mo-ani niini ugma damlag.

Si Moses maoy nangulo sa mga Israelita sa paglingkawas kanila gikan sa kaulipnan sa Ehipto apan wala siya makatunob sa Yuta sa Saad. Ang miani sa kabulahanan mao ang misunod nilang kaliwatan. Ang atong mga bayani sama ni Dr. Jose Rizal misakripisyo sa ilang kinabuhi dili aron pagpahimulos sa gawasnon nga nasod kondili aron matagamtaman ang kagawasan sa umaabot nga kaliwatan.

Busa, mga abay, padayon ta bisan diyotay ra ta. Kinsay nasayod nga human sa eleksyon mogawas nga daghan diay tang pagkadiyotay.